Van oerbier tot Beijersch: website met 'Canon van de Nederlandse biercultuur' en veel info over bieren en brouwerijen

Van teveel bier kun je een kater krijgen, maar ooit was bier een belangrijke voedingsbron en werd het gedronken door de armen en zieken. Het brouwen en drinken van bier heeft een lange geschiedenis die zeker 2000 jaar teruggaat.
De Stichting Erfgoed Nederlandse Biercultuur heeft een Canon samengesteld die in 35 stappen door de geschiedenis leidt.

Hengelosche Bierbrouwerij
Op de website is nog veel meer te vinden. Ik heb gezocht naar de Hengelosche Bierbrouwerij en vond de geschiedenis van de brouwerij, de eigenaren en de bieren die gebrouwd werden op de website.
Voor wie alles wil weten over biermerken en op de markt gebrachte speciaalbieren per brouwerij is er de website bieretiketten.nl

Overijsselse canon groot succes!

Zoals al eerder gemeld op dit blog steekt de provincie Overijssel er bij het landelijke canonproject met kop en schouders bovenuit. Het project stond onder leiding van de IJsselacademie, werd ondersteund door het Historisch Centrum Overijssel en kreeg de medewerking van een groot aantal historische verenigingen. Van 36 Overijsselse plaatsen zijn nu canons beschikbaar, van een groot aantal ook een ‘canon in de klas’ voor scholieren.

Gisteren werd de overkoepelende Overijsselse canon gepresenteerd evenals een lesprogramma voor het onderwijs op basis van de lokale canons. Bovendien zijn er tien centrale thema’s uit de provinciale geschiedenis nader uitgewerkt ten behoeve van het onderwijs.

Lees hier de eerdere blogpost over de canon van Overijssel.

Canon van Nederland op Literatuurplein

Pas schreef ik nog over de regionale en lokale canons in Overijssel. Onlangs zijn literatuurlijsten (non-fictie en fictie) op Literatuurplein geplaatst. Bibliotheken kunnen met behulp van een widget deze lijst op hun eigen website plaatsen. Ook interessant in verband met het feit dat volgend jaar onder het motto Gouden Tijden Zwarte Bladzijden de geschiedenis van Nederland het thema is van de Boekenweek 2013. Deze lijst leent zich uitstekend als bron voor uitwerking van het thema in de bibliotheek, met ook mogelijkheden voor regionale of plaatselijke uitwerking.

De beschikbare literatuur is bij elk venster zorgvuldig samengesteld en de selectie van media wordt steeds geactualiseerd.

Overijssel koploper canons

In 2005 werd een canoncommissie ingesteld omdat de Onderwijsraad had geconstateerd dat er in het onderwijs een tekort was aan “aandacht voor de ‘canon’ als uiting van onze culturele identiteit, terwijl er juist behoefte is aan onderhoud van het collectief geheugen.”

In 2007 werd op verzoek van het ministerie van OCW een culturele en historische canon gepresenteerd die in de eerste plaats bedoeld was voor het onderwijs. De canon van Nederland telt 50 vensters: belangrijke personen, creaties en gebeurtenissen die samen laten zien hoe Nederland zich ontwikkeld heeft tot het land waarin we nu leven. De canon werd gepresenteerd op www.entoen.nu De website won in 2008 de Geschiedenis Online Prijs voor de beste themawebsite van Nederland.

In de loop van 2008 doken overal canons op, op andere terreinen en over andere onderwerpen, maar ook geschiedeniscanons van provincies, landstreken, steden en dorpen. Besloten werd om naast de landelijke canon ook een website met regiocanons in het leven te roepen.

In november 2009 ontving de IJsselacademie de opdracht van de provincie Overijssel om in samenwerking met onder meer historische verenigingen en oudheidkamers en onder leiding van Ewout van der Horst de lokale canons samen te stellen en op de website te plaatsen. Op basis van deze lokale canons komt een integrale Canon van Overijssel tot stand. De presentatie hiervan vindt plaats in het voorjaar van 2013.

Een blik op de landelijke site Regiocanons leert, dat Overijssel met afstand koploper is bij het tot stand brengen van canons van steden, dorpen of gemeenten. Op dit moment zijn er 24 geplaatst. Goede tweede is Gelderland met 14 canons en derde Noord-Holland met 10 canons. Daarna houdt het een beetje op.

Binnen nu en een half jaar komen er naar verwachting nog een aantal bij, zodat het totaal op circa 30 komt en daarmee Overijssel bijna compleet is. Maar van een aantal plaatsen ontbreekt elk nieuws over een canon: Almelo, Hengelo (wel een alternatieve canon), Raalte, Vriezenveen, Steenwijk. Niet elke plaats of gemeente heeft een grote/sterke historische vereniging. Maar in Hengelo en Almelo moeten er toch mogelijkheden zijn…

Natuurlijk is er kritiek op de canon, zowel op vorm als inhoud. De term ‘vergruizing van de geschiedenis’ kom je vaak tegen. Toch vind ik persoonlijk de regiocanon Overijssel een van de mooiste websites van de afgelopen jaren. Met behulp van het zoekvenster scrol je gemakkelijk door de geschiedenis van Overijssel en zie je bijvoorbeeld dat bepaalde onderwerpen in diverse lokale canons terugkomen. Logisch natuurlijk maar je krijgt wel alles op een rij.

Een pluim voor de IJsselacademie en de historische verenigingen in Overijssel voor dit resultaat!

Canon van Hengelo

Een ingewikkeld verhaal. De IJsselacademie poogt zoveel mogelijk lokale/gemeentelijke canons te tonen op de website Canon van Overijssel. In Hengelo wil het niet vlotten met een (bescheiden) gemeentelijke subsidie voor de Hengelose canon. Intussen blijkt Robert Gigengack al een paar jaar een website te beheren, waarop ook de aanzet tot een Hengelose canon staat. Er wordt nu aan gedacht de Hengelose canon niet te koppelen aan de Overijsselse canon, wat op zich jammer zou zijn.

Een positief punt is dat Robert Gigengack nu iedereen oproept zijn of haar bijdragen in te sturen voor zijn website Huys Hengelo Cultuurhuis. De bijdragen kunnen gaan over belangrijke feiten uit de Hengelose historie, maar ook anekdotes, persoonlijke verhalen met foto’s etc. Een soort wiki dus, maar dan anders.


Mag niet ontbreken in de Hengelose canon (foto: Rikkert Harink – Twentsche Courant Tubantia)

Canon van de Ruimtelijke Ordening

Boven: Bolwerkparken in Zwolle als markant voorbeeld 'Herontwikkeling van oude militaire bolwerken’

De jongste loot aan de canon-boom is een typisch Nederlandse: de Canon van de Ruimtelijke Ordening.

Hoe kwam de Canon tot stand
De canon is een initiatief van met ministerie van VROM en het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting (NIROV). Door hen werden sessies georganiseerd, waar mensen uit het vakgebied ideeën konden aandragen voor een 120-tal iconen op het gebied van ruimtelijke ordening.

Uit deze 120 potentiële iconen kon het publiek tussen 1 februari en 1 april 2010 een keus maken. Tenslotte werd door een vakjury de definitieve canon van 35 iconen vastgesteld. Daarbij werd gekeken naar de uitslag van de verkiezing, maar de jury had het recht bepaalde iconen samen te voegen en niet verkozen iconen toch op te nemen. De jury heeft van dat recht gebruik gemaakt.

Pieterpad no. 1
Opvallend bij de keus van het publiek is dat het Pieterpad, als markant icoon voor het wandel- en fietspadennetwerk in Nederland verreweg de meeste stemmen kreeg. In de top 5 werden gekozen:
1. Pieterpad 2649 stemmen
2. Nieuwe Hollandse Waterlinie 1993 stemmen
3. Paleiskwartier Den Bosch 1211 stemmen
4. Ecologische Hoofdstructuur (EHS) 752 stemmen
5. Deltawerken 542 stemmen

Vakjury kiest 35 iconen
Hoe de jury tot haar keus is gekomen is te lezen in het juryrapport. Hierin zijn ook de meer uitgebreide beschrijvingen van de 35 geselecteerde iconen te lezen. De canon moet overigens niet worden opgevat als een top-zoveel lijstje maar de 35 iconen moeten een redelijk compleet geven van de geschiedenis van de ruimtelijke ordening in Nederland.


Twee Overijsselse iconen
De plekken die op de kaart met 35 iconen zijn aan te klikken worden genoemd als een markant voorbeeld van het betreffende icoon.
Zo worden de Bolwerkparken van Zwolle beschouwd als een markant voorbeeld voor de ‘Herontwikkeling van oude militaire bolwerken’ en is de aanleg van de rijksstraatweg van Zwolle naar Enschede als voorbeeld genomen voor de ‘Systeemsprong van verkeer over water naar verkeer over de weg’.

Canon van Kampen

Aan de website Canon van Overijssel is vandaag een tweede canon toegevoegd, n.l. de canon van Kampen. Erder dit jaar werd als eerste de canon van Nieuwleusen geplaatst. De website moet binnen twee jaar alle canons van Overijsselse gemeenten en landstreken bevatten. De IJsselacademie voert de regie en werkt samen met historische verenigingen.


Afbeelding: Het eerste venster uit de Canon: een schilderij van de IJssel door Jan Voerman (Stedelijk Museum Kampen).

Aan de Canon van Kampen hebben diverse auteurs hun medewerking verleend. De 50 canons gaan over gebeurtenissen, perioden uit de Kamper geschiedenis, gebouwen, maar ook over personen. Uit tien eeuwen zijn 8 personen naar boven komen drijven aan wie een venster is gewijd, waarvan er vijf geboren zijn in de 20ste eeuw. Vaak is het zo dat op ‘the best of‘ lijstjes de meest recente muziek, personen, films, boeken etc. bovenaan staan. Kampen was in het verleden een belangrijke stad, dus de belangrijkste Kampenaren leefden misschien eeuwen geleden ten tijde van de bloei van de stad. Maar die namen zouden de niet-historisch ingewijden natuurlijk weer niets hebben gezegd. Dus staat Jaap Stam ook op de lijst. Maar als voetballiefhebber heb ik daar dan ook weer niets op tegen.


Afbeelding: Jaap Stam (Bron: Wikimedia Commons)

Website Canon van Overijssel van start: primeur voor Nieuwleusen

De website Canon van Overijssel bouwt verder op de Canon van Nederland, zoals deze op website entoennu.nl gepresenteerd wordt. Entoennu.nl werd al eens uitgeroepen tot de beste historische themawebsite van Nederland.

Eerder al zijn her en der door particulieren, instellingen en zelfs een krant (De Stentor) canons gepubliceerd. Deze kunnen nu beschouwd worden als vingeroefeningen voor de ‘officiële’ canons van Overijsselse gemeenten, regio’s en de provincie Overijssel.

De IJsselacademie in Kampen, kenniscentrum voor regionale geschiedenis, is de motor achter het canonproject. Zij kregen begin dit jaar de opdracht van de provincie Overijssel om in samenwerking met onder meer historische verenigingen en oudheidkamers de locale canons samen te stellen en op de website te plaatsen, zodat de canons ook onderling te vergelijken zijn. Bovendien vormt de website een belangrijk hulpmiddel voor het onderwijs waar de canon vanaf volgend jaar in de lessen wordt opgenomen.

De canons van Sallandse gemeenten en van die uit Noordwest-Overijssel worden als eerste op de website gezet, in Twente is men inmiddels begonnen met de voorbereidingen. In 2011 moet de website af zijn. De Zwolse canon is klaar, maar werd dit jaar in boekvorm uitgegeven en daar moeten wellicht eerst nog exemplaren van verkocht worden.
De eer van het plaatsen van de eerste canon op de website gaat naar Nieuwleusen. Een canon mag maximaal vijftig vensters bevatten. Nieuwleusen wil zich terecht niet op één lijn stellen met de grote steden en houdt het op twintig vensters.

Canon van Nederland – 300 jeugdboeken

Gekaapt van Thea Beckman speelt in Kampen en hoort bij het venster 'De Hanze'.

Eind vorig jaar werden 150 Canonclips op internet gezet. De 150 videoclips behandelen elk een historische gebeurtenis, persoon of thema uit de vijftig vensters van de Canon van de Nederlandse geschiedenis.

Bij de vijftig vensters van de Canon van Nederland is nu een titellijst met driehonderd titels te vinden. Het gaat om jeugdboeken voor verschillende leeftijden. Deze lijst zal elke maand worden geactualiseerd.

Wil de échte Canon van Overijssel opstaan?

Er was al een canon van Overijssel. Maar nu komt er een nieuwe canon. De eerste canon werd samengesteld door Caspar van Heel, de oud-archiefinspecteur van de provincie Overijssel. Het werk van één man, de vijftig vensters kort en bondig weergegeven. Zo op het zicht een logische keuze qua onderwerpen – maar wie ben ik, ik ben geen historicus. Het samenstellen van een canon is natuurlijk een subjectieve zaak. Overigens ook de canon van Twente werd samengesteld door één persoon, te weten Dick Schlüter.

De IJsselacademie heeft het initiatief genomen tot het samenstellen van een nieuwe canon van Overijssel. De vraag is nu: welke canon moeten we nu beschouwen als de échte officiële canon van Overijssel?

De IJsselacademie pakt het wel groots aan. Aan historische verenigingen is verzocht om mee te werken aan het samenstellen van lokale canons. Er wordt begonnen in het Land van Vollenhove en Salland. In 2010 is Twente aan de beurt. Ook regionale canons en uiteindelijk dus de nieuwe canon van Overijssel moeten eind 2011 gereed zijn. Door de inbreng van de historische verenigingen gaat het ‘democratische gehalte’ van de canon wel omhoog.

Op het weblog van Mijn Stad Mijn Dorp, een ander groot opgezet project, waarbij het HCO samenwerkt met ook al de historische verenigingen, wordt helder uitgelegd wat de verschillen zijn tussen beide projecten.

De projecten Canon van Overijssel en Mijn Stad Mijn Dorp hebben trouwens ook veel gemeen: veel ambitie, veel hooi op de vork, een lang traject. Beide zijn erg afhankelijk van de steun van derden. Het Betuwelijn/HSL-spook doemt hier op: het kan allemaal veel meer tijd, moeite en geld gaan kosten dan was ingeschat. Geruststellend is dat het qua geld om totaal andere bedragen gaat dan bij de Betuwelijn. Het cliché ‘Wie niet waagt wie niet wint’ is hier wel degelijk van toepassing. Als niemand het initiatief neemt gebeurt er ook niets. We moeten geduld hebben, gezien het tijdpad, maar dan krijg je ook wat.

De Zwolse canon: de geschiedenis van Zwolle in 50 vensters

Het is net als bij het samenstellen van een overzichtstentoonstelling van een kunstenaar na zijn overlijden. Degene die de tentoonstelling samenstelt, bepaalt wat de bezoeker te zien krijgt. Natuurlijk zal de samensteller proberen een zo goed mogelijk beeld van de kunstenaar te scheppen, maar een andere samensteller zal andere keuzes maken. Zo is het ook met de canons die als paddenstoelen uit de grond schieten. De Zwolse Historische Vereniging, de initiatiefnemer van de canon van Zwolle, heeft weinig aan het toeval willen overlaten. Een canoncommissie bestaande uit vier historici (Annet Bootsma-Van Hulten, Jaap Hagedoorn, Wim Huijsmans en Frank Inklaar) heeft criteria vastgesteld en heeft uiteindelijk 50 vensters opgesteld naar voorbeeld van de canon van Nederland. Voordat de definitieve keus gemaakt werd is er nog een ‘inspraaktraject’ doorlopen. Via de Stentor en tijdens een historische avond heeft iedereen die daar behoefte aan had nog onderwerpen kunnen aandragen. Jan van de Wetering werd de opdracht gegund de teksten voor de 50 vensters aan te leveren.
Het resultaat mag er zijn. Twee pagina’s en telkens twee afbeeldingen per venster geven een goed beeld van de ontwikkeling van Zwolle van ontstaan tot heden. Het is eigen aan een canon dat er niet wordt gestreefd naar compleetheid, voor wie een complete geschiedenis van Zwolle zoekt zijn er genoeg publicaties beschikbaar.

Kijk hier, hier en hier voor eerdere berichten over canons op dit weblog.

De Canon rukt op (2)

De Canon houdt de gemoederen bezig. In Buitenhof noemde historicus Jouke Turpijn vanmorgen de canon een ramp voor het onderwijs. Op dit weblog schreef ik al eerder over de canon. Wie ‘googelt’ op ‘canon’ ziet, naast reclame voor een bepaald merk fototoestel, diverse canons voorbijkomen.
De totstandkoming van canons van provincies, landstreken, steden en dorpen verloopt op zeer diverse wijze. Soms geeft het provinciaal bestuur (Gelderland, Friesland) een opdracht - inclusief een pot met geld - aan een archief of erfgoedinstelling om een provinciale canon te produceren.
Soms bestaat een canon slechts uit een lijst (Twente), soms wordt de historische canon uitgewerkt en ook vervat in een boek (Leiden). In Den Haag en Breda is de canon alleen in boekvorm gepubliceerd.
Bij andere canons vormt de interactiviteit en inspraak bij het samenstellen een belangrijk uitgangspunt (Gelderland).

Hieronder een aantal canons op een rijtje – vast niet compleet. Wekelijks komen er canons bij, vele zijn in voorbereiding.
Wanneer je de regionale canons met elkaar vergelijkt zie je grote verschillen. Slechts de komst van het christelijk geloof en de Tweede Wereldoorlog zie je telkens voorbijkomen in alle canons.

Canon van Nederland

Provincies: Friesland - Groningen - Overijssel - Zeeland - Zuid-Holland

Landstreken: Achterhoek - Groene Hart - Salland - Twente - Waterland

Steden/dorpen: Almere - Amsterdam - Arnhem - Borculo - Eindhoven - Haarlem - Harderwijk - Leiden - Lingewaard/Bemmel - Nieuwegein

Om te illustreren dat we de canons niet als absoluut en onwrikbaar moeten beschouwen, hier nog de historische canon van Fokke en Sukke.

Canon van Twente

Op woensdag 26 november werd in TwentseWelle de Twentse Canon, oftewel de ‘Historie van Twente in vijftig vensters’ gepresenteerd naar voorbeeld van de Nederlandse canon, de Overijsselse canon etc. Samensteller van de canon van Twente is Dick Schlüter, directeur van het Airborne Museum te Oosterbeek, voorheen directeur van Natura Docet te Denekamp en auteur van diverse boeken. Schlüter heeft zich wel laten adviseren door deskundigen. ‘Het resultaat is voor discussie vatbaar’, aldus Schlüter, die ook van mening is dat ‘geschiedenis een debat zonder einde is. Het zou mooi zijn als dat ook voor de Twentse canon geldt'. (Tubantia 26-11-2008)
Lees hier een toelichting van Dick Schlüter op het tot stand komen van zijn canon.


Afbeelding: No. 26 uit de canon: De terechtstelling van de freules Van Beckum (1544)

De Twentse canon ziet er als volgt uit:
1. Vuistbijl van Mander (ongeveer 80.000 jaar geleden)
2. Hangertje van Usselo (Bijna 11.000 jaar geleden)
3. Het hunebed van Mander (meer dan 5000 jaar oud)
4. Lijksilhouet van de man van Mander (meer dan 3100 jaar oud)
5. Urn van Haarle (IJzertijd)
6. De mens van Hengelo (waarschijnlijk IJzertijd)
7. Grafmonumenten 'Cives Tuihanti' te Housesteads in Engeland (222-235 na. Chr.)
8. Romeinse IJzertijd in Denekamp (derde eeuw na Chr.)
9. Saksisch potje uit Enter (zesde eeuw ria Chr.)
10. Oorkonde over 'Manheri' (Mander) en 'Hasungum' (Hezingen) uit 797
11. Krijgsman van Borne (840)
12. Oprichting Kapittel van Oldenzaal en bouw kapittelkerk Plechelmus (954) .
13. Graaf Godeschalcus vanTwenthe (tussen:11026 en 1054)
14. Stichting Benedictijner klooster in Weerselo (1150)
15. Watermolen Singraven (vanaf de dertiende eeuw)
16. Stadsrecht Oldenzaal (tussen 1233 en 1249), Rijssen (1243), Goor (1263),
Ootmarsum (1325), Enschede (1325), Delden (1333), Almelo (1420) en Diepenheim
(voor 1602)
17. Schout Fredericus de Arnthe tussen 1207 en 1235 en de Landbrief Twenthe van
bisschop Jan van Verneburg (1365)
18. Drostenrekeningen van Twente (1336-1339
19. Hunenborg te Volthe (Be eeuw), Heerlijkheid Almelo en Vriezenveen (vanaf de 13e
eeuw) en Kasteel Twickel te Delden (vanaf de 14e eeuw
20. Graven Schipbeek (1402)
21. Oude stadhuis van Oldenzaal (14e eeuw)
22. Markeboek van De Lutte (vanaf 1440)
23. Het Schattingsregister van Twente (1475)
24. Kroniek van het klooster Albergen (1520-1525)
25. Het traktaat van Frenswegen (1548)
26. Terechtstelling freules Van Beckum (1544)
27. Schilderijen Judith Ripperda (1534-1608), Christoffer Schele van Weleveld (1529-
1606) en de Kroniek geschreven door Sweder Schele van Weleveld (1589-1637)
28. Het Verpondingsregister van Twente (1601)
29. Dagboek van Aleida Leurink (1682-1755)
30. Radbraken en wurging familie Annink (1775)
31. Mr. J.W. Racer (1736-1816)
32. Bussemakershuis Borne, papiermolens Mander en Pelmolen Rijssen
33. Opheffing hofhorigheid, markeverdelingen en vorming gemeenten (eerste helft
negentiende eeuw)
34. Weefschool in Goor (1833)
35. Oprichting Twentsche Courant (vanaf 1844)
36. Wandeling Jaçob van Lennep door Twente in 1823 en Harm Boom in 1846
37. Opening Overijsselsche kanaal (1855) en spoorlijn Almelo¬-Salzbergen (1865) ¬
38. Fabrikant CT. Stork (1822-1895)
39. Oprichting Waterschap Regge en Dinkel (1884)
40. Textielfabrikant G.J. van Heek (1837-1915) en de opkomst van de
textielindustrie in Twente
41. Opening Rijksmuseum Twenthe (1929)
42. Grote textielstaking van 1931-1932
43. De 'Twentsche Folkloredag' (1936) en afbraak en herbouw los hoes 'Groot Bavel'
uit De Lutte in Enschede (1937)
44. Opening warenhuis Vroom en Dreesmann in Enschede (1937)
45. April-mei staking tegen beleid Duitse bezetter (1943) en 'Fliegerhorst' vliegveld
Twenthe
46. Oprichting Academie voor Kunst en Industrie (1950)
47. Opening Twentse Schouwburg en vestiging Operagezelschap Forum (1955)
48. Oprichting TH Twente (1961)
49. Oprichting Gewest Twente (1977)
50. Opening museum TwentseWelle als onderdeel herstel wijk Roombeek, opening
muziekcentrum in Enschede (2008) en vliegveld Twenthe wordt een
burgerluchthaven

N.B. t.a.v. no. 50 van de canon 'Vliegveld Twenthe wordt een burgerluchthaven': wellicht toch wat voorbarig.

De Canon rukt op

Afbeelding: De Hanze is het enige onderwerp uit de canon waarbij Overijssel aan bod komt.

De canon van Nederland bestaat uit vijftig onderwerpen, ‘vensters’ genoemd, die samen een overzicht moeten bieden van "wat iedereen in elk geval zou moeten weten van de geschiedenis en cultuur van Nederland". De canon zou mede richting moeten geven aan het onderwijs in geschiedenis (en andere vakdomeinen) in het basisonderwijs en de eerste twee leerjaren van het voortgezet onderwijs.
Overigens hebben 23 prominente historici zich onlangs afgezet tegen de verplichte invoering van de canon in het onderwijs.

In oktober 2008 presenteerden enkele onderzoekers van het Meertens Instituut en studenten van de Universiteit van Amsterdam de Canon met de kleine c: een wat meer speels opgezette bundeling van levendiger "onofficiële verhalen"

Dezer dagen doet de Canonkaravaan ook Overijssel aan. Om de ruim 700 scholen in Overijssel te helpen deze canon vanaf volgend schooljaar binnen het onderwijs vorm te geven worden er gratis workshops georganiseerd voor docenten.

Een aantal provincies en grote steden hebben intussen ook een eigen canon, andere werken eraan.
Provinciaal archiefinspecteur Caspar van Heel heeft ter gelegenheid van zijn pensionering een Canon van Overijssel samengesteld.
Door de redactie van de Stentor/Sallands Dagblad is een Canon van Salland gemaakt (klik op de link en scroll naar beneden).
Ook in Overijsselse plaatsen worden initiatieven genomen, zoals in Ootmarsum en Zwartewaterland.
Wie kent er nog andere initiatieven?