Topografische kaart van 1849 (13): Hardenberg en omgeving

Een van de meest bijzondere kaarten uit de Overijssel Collectie is de Topografische kaart van Overijssel, 1849, vervaardigd in opdracht van de provincie Overijssel. Door de systematische kartering door het Kadaster en triangulatie van Krayenhoff konden er toen voor het eerst kaarten op grote schaal gemaakt worden, die ook nog nauwkeurig waren. Deze kaart was de eerste kaart van Overijssel, waarop o.m. gedetailleerd grondgebruik en administratieve grenzen werden weergegeven. De kaart is in 32 katernen op linnen geplakt.
Deze kaart, die vrij zeldzaam is, verscheen zo'n tien jaar eerder dan de bekende Topografische Militaire Kaart.

Hieronder twee katernen met het gebied rond Hardenberg en daaronder de kaartgedeelten in detail.









In dezelfde tijd dat deze kaart tot stand kwam gaf A.J. van der Aa zijn Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden uit (1839-1851) met topografische beschrijvingen. Dit 13-delige woordenboek is tegenwoordig full-text op Google Books te vinden.

Van steden, dorpen en zelfs veel gehuchten, maar ook van rivieren en andere geografische namen is in dit naslagwerk een beschrijving te vinden, die de toenmalige situatie weergeeft. Enkele voorbeelden:
Hardenberg
Bergentheim
Heemse

Muziek uit het oosten (50): Malbrook

Een speciale rubriek – voor de liefhebbers van muziek. Van alles wat – in ’t Engels of in ’t plat. Goud en oud, nieuw of fout.


Dit keer muziek uit het Verre Oosten, van een eindje over de grens. De Noord-Duitse band Malbrook zingt folk zoals die gespeeld wordt van Zuid-Scandinavië tot in Noord-Oost Nederland. Het dialect waarvan ze zich bedienen lijkt (hoewel onverstaanbaar) op papier meer op Nederlands dan op Duits. Ze wonnen al eens een German Folk & Worldmusic Award.

Prijzen voor Overijssels Boek van het Jaar 2011 naar Willem Groothuis en H.H. ter Balkt

Gisteren was het weer zover. Voor de vierde keer werd een prijs uitgereikt voor het Overijssels Boek van het Jaar. Elk jaar weer doen organisatoren (waaronder ikzelf), pr-medewerksters van HCO, OBD en SAB en de juryleden hun best elk boek de kans te geven die het verdient en de verkiezing zo juist mogelijk te laten verlopen. Toch blijft zo’n verkiezing – zoal elke juryprijs - soms ‘omstreden’, want hoe objectief kun je meten welk boek het beste is. Maar ik weet zeker dat de jury zich zeer gewetensvol van haar taak kwijt.

Hester Maij, gedeputeerde van de provincie Overijssel, maakte in de Burgerzaal van het Deventer Stadhuis de winnaars bekend van het Overijssels Boek van het Jaar 2011 (non-fictie) en de Overijsselse Literatuurprijs 2011 (fictie). Beide prijzen zijn zoals gezegd een initiatief van het Historisch Centrum Overijssel (HCO), de Overijsselse Bibliotheek Dienst (OBD) en Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek (SAB). Voorafgaande aan de prijsuitreiking stelde presentator Peter Schoof alle auteurs van de genomineerde boeken voor aan het publiek en hij wist in korte interviews in veel gevallen aan hen te ontlokken wat de beweegredenen waren voor het schrijven van het boek.


Vlnr: Wil Hansen van Uitgeverij De Bezige Bij namens fictie-winnaar H.H. ter Balkt, gedeputeerde Hester Maij en auteur Willem Groothuis die de non-fictie-prijs won. (Foto: Anne Hurenkamp, Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek Deventer)

Overijssels Boek van het jaar 2011
Honderd jaar Natura Docet van auteur Willem Groothuis, verschenen bij Walburg Pers, kreeg het predicaat Overijssels Boek van het Jaar 2011. De jury, bestaande uit historici en journalisten, motiveerde haar keuze als volgt:
‘Het winnende boek is een inspirerend, goed geschreven en welverdiend eerbetoon aan de man die uit het niets het eerste regionale natuur- historisch museum van Nederland oprichtte: ‘meester’ Bernink. Het is echter niet alleen een biografie van een bevlogen onderwijzer en natuurvorser, maar geeft ook een mooi tijdsbeeld van het vroege natuuronderzoek in Twente en mede-pioniers als Thijsse (Limburg) en Heimans (Zwolle). Tenslotte is het boek een ode aan de schepping van Bernink: Natuurmuseum Natura Docet in Denekamp, Twente. Nog altijd een van de beter bewaarde geheimen, dit levenswerk van Bernink, dat nu met dit boek mogelijk ontsloten wordt voor een groot, landelijk, publiek. Het boek is ook een warme en overtuigende aanbeveling aan de provinciale en landelijke overheid om dit bijzondere museum na 100 jaar ‘toekomstbestendig’ te maken.’



Overigens erkende de jury wel lang te hebben gediscussieerd en gewikt en gewogen voordat een winnaar kon worden aangewezen. Naast Honderd jaar Natura Docet ontsteeg ook Raarhoek van Miek Smilde, de oorspronkelijke, lezenswaardige en informatieve geschiedschrijving van psychiatrisch ziekenhuis Sint Franciscushof bij Raalte, naar inhoud en vorm het puur provinciale belang, volgens de jury. Stijl en vorm gaven uiteindelijk de doorslag bij de moeilijke keus een winnaar aan te wijzen. Een keuze, overigens, die wel unaniem was.
De overige genomineerden waren:
- Paul Gorter. A.M. Gorter (1866-1933): Schilder van het Oost-Nederlandse landschap (Walburg Pers)
- Jan ten Hove & Michael Klomp. Aan de monding van de Grote Aa: het havenfront van Zwolle (Stichting Promotie Archeologie Zwolle)
- Cultuurhistorische atlas van de Vecht : biografie van Nederlands grootste kleine rivier (WBooks)
- Hans Gloerich. Gerard Potcamp; een Twentse priester apostolisch vicaris tegen wil en dank (Smit van 1876)
- Jolanda de Kruyf. Ontmoetingsplaats van verhalen: het gemeentearchief Steenwijkerland (IJsselacademie)
- Miek Smilde. Raarhoek (De Arbeiderspers)
- Martina Stein-Wilkeshuis. Ten strijde! : het vriendenboek van de Deventernaar Macharius Pinninck (Corps 9 Publishers)
- Wim Coster. Twee eeuwen recht en wet (Walburg Pers)
- Marianka Spanjaard & Paul Denekamp. Verweven met Twente: de joodse fabrikantenfamilie Spanjaard (1800-2000) (Walburg Pers)

Overijsselse Literatuurprijs 2011

Voor het eerst werd een Overijsselse Literatuurprijs ingesteld voor fictie (romans, verhalen gedichten). De fictie-jury kon kiezen uit een groot en vooral zeer divers aanbod, van streektaal tot literaire roman en van spanning tot poëzie en koos voor de gedichtenbundel Vliegtuigmagneet van de in Usselo geboren en opgegroeide H.H. ter Balkt om de volgende reden:
‘Het boek dat uitverkoren werd als beste Overijsselse fictietitel is een klein, eigenzinnig meesterwerk. Daarin zijn wereld en Overijssel samengebald in de zeer particuliere visie van een auteur, die al een oeuvre lang niet over de provincie schrijft, maar in diepste wezen de provincie is.’



Overige genomineerden (fictie):
- Hanneke van Schooten. Buiten de tijd (Flanor)
- Jacob Vis. De imker (Ellessy)
- Paul Gellings. Verbrande schepen (Passage)
- Peter de Zwaan. De vuurwerkramp van Harmen Saliger (De Bezige Bij)

Zie voor de juryrapporten, winnaars in voorgaande jaren etc. de website Overijssels Boek van het Jaar.

Regionale uitgaven 2012-7

Rubriek met aanschafinformaties voor collectioneurs in de bibliotheken van Overijssel, maar uiteraard ook voor iedere belangstellende.

Ga voor bestellingen (bibliotheken) naar Bicat Wise – Titels – Besteladministratie – Kies voor IAI’s – Week 2012-15

IAI’s 2012-7

Het Twente boek : geschiedenis en erfgoed / samenst.: Gerard Vaanholt. - Zwolle : WBOOKS, 2012. - 335 p. – ISBN 9789040005671. - € 14,95



Een deel uit de bekende serie ‘blokboeken’ van uitgeverij WBooks (voorheen Waanders). ‘Een praatje bij een plaatje’ is een wat oneerbiedige beschrijving van het boek wat betreft de vorm. In chronologische volgorde behandelt Gerard Vaanholt een groot aantal onderwerpen uit de geschiedenis van Twente aan de hand van gebouwen of andere plekken die een link hebben met het verleden. Een plezierig leesbaar en toegankelijk boek voor een groot publiek en voor een vriendelijke prijs.

De IJssellinie : Deel 1: De geschiedenis, het plan en de bouwwerken. – Stichting de IJssellinie, 2012. – 50 p. – ISBN 9789040005671. - € 7,50



Eerste uit een serie van drie te verschijnen deeltjes over het jarenlang zeer geheime verdedigingswerk De IJssellinie, waarvan het bunkercomplex op het landgoed De Haere bij Olst het meest tastbare overblijfsel is. Wie dit boekje leest zal zich verbazen over wat zich in de jaren vijftig allemaal in het geheim heeft afgespeeld langs de boorden van de IJssel.

Architectuur met een grote A = architecture with a capital A : Drienerlo / Peter Timmerman. - Enschede : Faculty Club Foudation Press University of Twente, cop. 2011. – 190 p. – ISBN 9789081384902. - € 29,95



Fotoboek over de architectuur op het landgoed Drienerlo, dat wel een ‘openluchtmuseum van de moderne architectuur’ genoemd wordt. Dit boek vertelt over de achtergronden van de verschillende bouwstijlen en werd uitgegeven ter gelegenheid van de 50ste verjaardag van de Universiteit Twente.

Wo sind sie geblieben : personen geboren in Duitsland en vertrokken naar Twente en de Gelderse Achterhoek in Nederland : 1600-1950 / samengest. door Th. J. Meijerink. – Winterswijk, 2011. – 2 dl. – 300, 289 p. - € 42,50



Een belangrijke hulpbron voor stamboomonderzoekers van families uit de grensstreek.

Bijzondere website over de Hanzelijn

Al een paar jaar geleden viel me de website over de Hanzelijn op. Bijzonder was dat er iemand in de weer was met het vrijwel van dag tot dag bijhouden hoe het werk vorderde, dat het om een (onbetaalde) liefhebber ging en dat hij ook nog eens bijzonder jong moest zijn. Zijn naam is Stefan Verkerk, jong is hij nog steeds, maar hij is nu wel ‘officieel’ fotograaf en webdesigner. Lees over hem op zijn eigen website.

Op de website Hanzelijn-Hattem staat de meest actuele informatie op de homepage. Bij Nieuws vind je alle berichten vanaf het begin van de aanleg van de spoorlijn in september 2007, voorzien van veel foto’s en video-beelden. Je kunt ook apart kijken bij Foto’s en Video’s.
Verder is alles te vinden over het tracé en de planning en is er een rubriek veelgestelde vragen. Verbazingwekkend dat iemand op zo jonge leeftijd zo’n complete website heeft weten op te bouwen.

Nieuwe website ‘De Taal van Overijssel’

De IJsselacademie en TwentseWelle hebben het plan opgevat op een website Overijsselse dialecten in gesproken vorm aan te bieden. De website is al te bekijken, maar de knoppen werken nog niet, op één na. Via deze knop kan een geluidsbestand worden ge-upload dat een tekst in dialect bevat. Een oproep wordt gedaan om fragmenten streektaal (monoloog of gesprekken) van maximaal twee minuten in te sturen, zodat in juni wanneer de website wordt opgeleverd, deze fragmenten, afkomstig uit zoveel mogelijk Overijsselse plaatsen, te beluisteren zijn.

De Taal van Overijssel vertoont veel overeenkomsten met Soundbites, de digitale dialectenkaart van het Meertensinstituut. Bij Soundbites gaat het over een afgesloten bestand met oude opnames, De Taal van Overijssel moet een beeld geven van het huidige gesproken dialect (of: Nedersaksisch, volgens de deskundigen) en kan telkens aangevuld worden.

Bekende Overijsselaars van toen (5): burgemeester Wiebe van der Sluis

Aan de gezamenlijke website van HCO, OBD en SAB www.wieiswieinoverijssel.nl worden regelmatig biografieën toegevoegd. In deze rubriek personen die in hun tijd vaak de krant haalden, maar nu (vrijwel) vergeten zijn. Vandaag burgemeester Wiebe van der Sluis.



In Goor herinnert de Van der Sluisstraat aan een burgemeester die gedurende de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw landelijke bekendheid genoot. In de eerste plaats omdat hij een van de eerste SDAP burgemeesters was en in de tweede plaats omdat rond zijn persoon diverse incidenten plaatsvonden waaronder het zogenaamde ‘vlagincident’.

In april 1926 werd uit 127 kandidaten voor het burgemeestersambt in Goor Wiebe van der Sluis gekozen. Een benoeming die ophef veroorzaakte want Van der Sluis was van SDAP-huize én hij had een jaar eerder ‘naam gemaakt’ door de burgemeester van Giethoorn ernstig te beledigen door hem saboteur te noemen. Hij werd hiervoor veroordeeld tot een boete van 20 gulden. Op dat moment was hij gemeenteraadslid in Almelo en had hij binnen de partij bekendheid verworven als propagandist voor de SDAP in Overijssel. Zijn benoeming tot burgemeester had hij vooral te danken aan minister Kan (de vader van) van Binnenlandse Zaken. Koningin Wilhelmina wilde aanvankelijk het benoemingsbesluit niet tekenen. Van der Sluis was de tweede burgemeester van SDAP-huize in Nederland. Alleen Zaandam was Goor voorgegaan.

Wiebe van der Sluis werd op 30 december 1881 geboren te Hemrik in Friesland. Zijn vader was boer, maar moest door de landbouwcrisis van de jaren tachtig van de negentiende eeuw aan de slag als landarbeider. Na de lagere school ging Wiebe in Maastricht voor onderwijzer studeren, maar keerde in 1901 terug naar Friesland om in Lippenhuizen voor de klas te gaan staan. In 1906 vertrok hij naar Amsterdam om er onderwijzer te worden aan een school voor buitengewoon onderwijs. In 1909 werd hij lid van SDAP, terwijl hij zich voor die tijd al had ingezet voor de geestelijk gehandicapte kinderen en de drankbestrijding. Hij was zes jaar redacteur van het drankbestrijdingsorgaan 'De blauwe vaan' en lid van het hoofdbestuur der Nederlandsche Vereeniging.
In 1919 werd hij aangesteld als propagandist voor Overijssel en ging hij in Almelo wonen, waar hij een paar jaar later gemeenteraadslid werd. Tegelijkertijd trad hij toe tot de Provinciale Staten van Overijssel. Alsof dat nog niet genoeg was liet hij zich ook nog eens verkiezen tot lid van de Tweede Kamer. Beide functies is hij tot na de Tweede Wereldoorlog blijven vervullen. Ook op journalistiek gebied zat hij niet stil: in het Zwolse 'Palvu' en in 'Het Volk' verschenen regelmatig artikelen van zijn hand.


Foto: Burgemeester van der Sluis met vrouw en dochter tijdens zijn installatie in 1926. Links wethouder Lobstein.

Toen hij op 11 mei 1926 in Goor geïnstalleerd werd, was er al meteen bedekte kritiek op zijn nevenfuncties. Wethouder Lobstein sprak in zijn rede o.a. de woorden: 'Ik ben van mening, dat de functie van burgemeester van deze gemeente de gehele persoon eist. Een burgemeester moet zoo weinig mogelijk de gemeente verlaten'.
De eerste raadsvergadering bracht de gemoederen al in beweging. De burgemeester trok de teugels aan – laatkomen werd als ongewenst verklaard – en ten gemeentehuize werden allerlei hervormingen doorgevoerd. Ook was er meteen al een ‘kwestie’. De S.D.A.P., met een absolute meerderheid in de raad, besloot twee nieuwe straten te vernoemen naar de geestverwanten Herman Heijermans en Van Kol. Dit zeer tegen de zin van de niet-socialisten.

Vlagincident
Dat Goor een socialistische meerderheid in de raad en een dito burgemeester had zou blijken bij de viering van koninginnedag. Een voorstel om niet te vlaggen werd door de raad aangenomen. Normaliter zou de burgemeester in die tijd zo’n besluit naast zich neerleggen maar Van der Sluis deed dit niet. Integendeel, en hij noemde hiervoor een aantal argumenten:
- Het koningshuis werd steeds misbruikt in de propaganda tegen het socialisme
- De koningin had acties van socialisten bestempeld als ‘misdadige woelingen’
- Andere partijen gebruikten het staatshoofd in hun propaganda tegen het socialisme
In een toespraak verklaarde Van der Sluis: ‘: 'Het is denkbaar dat eenmaal de tijd komt, dat het koninklijk staatshoofd in Nederland gezien zal worden als staatshoofd en als staatshoofd alleen. Zodra dàt het geval is, zal mijn advies luiden: 'Steekt de vlag uit'. De oppositie in de raad protesteerde hevig en het incident haalde de landelijke pers.

In november van datzelfde jaar haalde de burgemeester weer de pers vanwege een redevoering die hij in Borne had gehouden. Hij zou onder meer gezegd hebben dat 'De ontwapening, die komt zoo vast als twee maal twee vier is. Er wordt gezegd: 'ontwapening is alleen maar internationaal mogelijk', maar wij kunnen in Nederland gerust beginnen. Ons leger en onze vloot zijn toch niets?' Ook zou hij beweerd hebben dat de SDAP betrokken zou zijn geweest bij relletjes in Assen, waarbij doden waren gevallen. De NRC, De Standaard, De Telegraaf en andere kranten maakten er een grote zaak van. Bij minister Kan werd erop aangedrongen om geen SDAP burgemeester meer te benoemen omdat zij zich blijkbaar ‘met één been blijven plaatsen op het revolutionaire platform’. Ook de Tweede Kamer ging zich ermee bemoeien. Van der Sluis zelf, die verklaarde dat zijn woorden door de kranten waren aangedikt, stond op het standpunt dat ook een burgemeester moet kunnen zeggen wat hij wil, los van zijn functie.

Uiteindelijk zou het aantal incidenten afnemen en zou hij de tot nu toe langstzittende burgemeester van Goor worden. Vooral zijn deskundigheid en - op den duur – het boven de partijen staan werd in hem gewaardeerd. Tijdens de ruim twintig jaar als Tweede Kamerlid was hij de landbouw-woordvoerder voor de SDAP en later PvdA.
Hij bleef tijdens de Tweede Wereldoorlog aan als burgemeester van Goor en werd hiervoor na de oorlog door partijgenoten bekritiseerd. De voormalige illegaliteit deelde de kritiek niet, omdat hij het verzet steeds had ondersteund.

Van der Sluis bleef tot 1947 zijn diverse functies aanhouden en ging daarna weer in Almelo wonen, waar hij in 1963 overleed.